Tipoqrafiya seçimi — AZ + latın hərfləri üçün düzgün şriftlər

Azərbaycan saytlarının böyük əksəriyyətində “ə”, “ş”, “ç”, “ğ”, “ü”, “ö”, “ı” hərfləri qonşu hərflərlə eyni səviyyədə görünmür. Bəzən aşağıda dayanır, bəzən bucağı fərqlidir, bəzən tam əskik və tək sistem fontu ilə əvəzlənir. Bu, Azərbaycan dilində şrift seçilməsi sahəsində ən çox göz qaçan problemdir, və düzəltmək asandır. Bu yazıda Azerbaycan tipoqrafiyası üçün şrift seçimi qaydaları və genişlənmiş latın dəstəkləyən şriftlərin siyahısı.

Problemin texniki səbəbi

Hər şrift bir hərflər toplusudur. Şriftin yaradıcısı hər hərfi ayrıca dizayn edir. Standart latın (A–Z) hər şriftdə var. Lakin genişlənmiş latın (ə, ş, ç, ğ, ü, ö, ı, ı̇) hər şriftdə yoxdur. Şrift bu hərfləri dəstəkləməyəndə, brauzer “font fallback” edir — sistem default şriftindən hərfi götürüb yerləşdirir.

Nəticə: cümlənin 90%-i Helvetica-dadır, “ə” və “ş” hərfləri Arial-dadır. Vizual ortada gözə görünməyən, lakin hiss olunan bir “sürüşmə” yaranır. Müştəri “niyə bu sayt qıyıq görünür” demir, sadəcə zövqlü görmür.

Niyə bu yerli problemdir

Beynəlxalq fontlar (Helvetica, Arial, Roboto, Inter) əksəriyyət avropa dilləri üçün dizayn olunub. Azərbaycan üç xüsusiyyəti birgə tələb edir:

“ə” hərfi — fransız “e accent grave”dən fərqlidir, ayrıca bir hərfdir
“ı” (nöqtəsiz i) — “i” hərfindən nöqtə çıxarılması yox, ayrı dizayn olunmuş hərf
“ğ” — türk dilindən gələn forma, lakin ölçüsü və ağırlığı yerli yazılı ənənəsinə uyğun olmalıdır

Universal şriftlər bu üç hərfi “aşağı prioritetli əlavə” kimi qoyur. Yerli bazar üçün xüsusi diqqət lazımdır.

Pulsuz və yaxşı seçimlər

Aşağıdakı şriftlər Azərbaycan dilini düzgün dəstəkləyir, Google Fonts-da pulsuz mövcuddur, və layihə üçün immediately kullanıma uyğundur:

Inter — modern, neytral, geniş ağırlıq seçimi. Web üçün ideal.
IBM Plex Sans — texniki kontentə uyğun, açıq və oxunaqlı
Manrope — yumşaq, brendlər üçün uyğun
Noto Sans — Google-un universal şrifti, hər dildə işləyir, neytral
Source Sans 3 — Adobe-un açıq mənbəli şrifti, çox ağırlıq seçimi

Serif (klassik) variantlar:

EB Garamond — klassik, redaksiya sayitləri üçün
Source Serif 4 — modern serif, geniş dil dəstəyi
Spectral — ekran üçün optimallaşdırılmış serif

Test prosesi — şriftin Azərbaycanı dəstəklədiyini necə yoxlamaq

Şrift seçməzdən əvvəl bu sözləri yazıb bütün hərflərin düzgün göründüyünü yoxlayın:

Şəhər, ürək, ölçü, çiyin, ığ, axşam, gəlmək, vəfalı

Hər hərfin tipoqrafik mövqeyi (baseline-da olub-olmaması, çəkisi, ağırlığı) qonşu hərflərlə uyğun olmalıdır. Test 10 saniyəlik işdir, lakin çox şrift ilk sınaqdan keçməz.

Şrift sayı — ən çox iki

Yerli saytlarda tipik səhv: üç-dörd fərqli şriftin istifadəsi. Başlıq üçün bir, alt başlıq üçün başqası, gövdə üçün üçüncü, vurğu üçün dördüncü. Bu yığım sürtünmə yaradır və brendin etibarlılığını azaldır.

Doğru sistem: bir başlıq şrifti + bir gövdə şrifti. Bəzən başlıq və gövdə üçün eyni şrift istifadə oluna bilər, sadəcə fərqli ağırlıqlarda (Bold + Regular). Bu, daha çox saytda işləyən və daha az fayl yükləyən sistemdir.

Yerli şrift dizaynerlər

Genişlənmiş seçim üçün Azərbaycan dilinə xüsusi diqqət göstərən şrift dizaynerləri:

Pangram Pangram — komersial, lakin yüksək keyfiyyət, AZ dəstəyi var
Klim Type Foundry — premium şriftlər, geniş dil dəstəyi
Production Type — fransız studiyasından, AZ dilini düzgün dəstəkləyir

Bunların hamısı komersialdır (lisenziya 200–800 USD), lakin brendin uzunmüddətli identityi üçün investisiya geri qayıdır.

Performance qaydaları

Şrift seçimi tipoqrafiya məsələsi olmaqla yanaşı, performance məsələsidir də:

2 şriftdən çox yüklətməyin (her şrift 50–200 KB)
Yalnız istifadə etdiyiniz ağırlıqları yükləyin (Regular + Bold kifayət edir əksəriyyəti hal üçün)
Subset edin — şriftdə yalnız Azərbaycan + ingilis hərflər saxlayın (çin, hind hərflərini atın)
font-display: swap istifadə edin — sayt şrift yüklənənə qədər boş qalmasın
WOFF2 formatını seçin (WOFF və TTF deyil) — daha kiçik fayl

Yığılı seçim qaydası

Yeni layihədə şrift seçərkən bu ardıcıllıqla gedin:

Brendin xarakterini təyin edin (modern? klassik? texniki? insan?)
Google Fonts-da AZ dəstəkləyən 3–4 namizəd seçin
Test cümləsi ilə hərflərin doğruluğunu yoxlayın
Real saytın bir səhifə dizaynında 2–3 variantı sınayın
Komandadan və ya müştəridən fikir alın (qərarı təklikdə vermə)
Seçilən şriftin lisenziya şərtlərini oxuyun (komersial istifadə üçün hüquqi məhdudiyyət varmı)

Şrift cütləşməsi — başlıq vs gövdə

Yerli saytlarda tipik səhv: eyni şrift hər yerdə istifadə olunur, və ya çox sayda şrift qarışır. Doğru sistem — iki şrift cütü:

Sans + sans — modern, neytral. Inter (başlıq) + IBM Plex Sans (gövdə)
Serif + sans — klassik, redaksiyaya yaxın. EB Garamond (başlıq) + Inter (gövdə)
Display + sans — cəsur, kreativ brendlər üçün. Custom display şrift + Manrope (gövdə)

Bu cütlər test edilmişdir və yerli AZ hərfləri ilə işləyir. Düzgün cüt seçimi 1–2 saatlık işdir, sonradan dəyişdirmək çətindir.

Variable fontlar — performance üçün vacib seçim

2025-dən etibarən variable font texnologiyası geniş yayıldı. Bir fayl bütün ağırlıqları (Thin, Light, Regular, Medium, Bold, Black) saxlayır. Üstünlük:

4 ağırlıq əvəzinə 1 fayl — 60% disk yer qənaəti
Bir HTTP sorğu — daha sürətli yüklənmə
Ara ağırlıqlar (məs. 425 weight) — daha incə tipoqrafiya

Inter, IBM Plex Sans, Manrope hamısı variable font kimi mövcuddur. Köhnə statik versiyalar əvəzinə variable seçimi əksər layihədə doğrudur.

Bu altı addım iki saatlık işdir. Qaynaq-da brend identity layihələrində şrift seçimi həmişə müştəri ilə birgə bu prosesdən keçir; çünki şrift gizli bir qərar deyil — bütün vizual sistemin tonu onunla başlayır.