Qaynaq STUDIO ’26 / BAKU
Salam Hello Привет
Jurnal MÜHƏNDİSLİK

Veb əlçatanlıq (accessibility) — Azərbaycanda nəzərə alınmayan mövzu

WCAG, ekran oxuyucuları, klaviatura naviqasiyası — bütün xərclər və bütün gəlirlər.

Elvin Şərifov · 22 may 2026 · 4 dəqiqə oxu

Yerli sayt sahibinə “sayt əlçatandır mı” sualı versəniz, cavab adətən “bəli, hər kəs aça bilir” olur. Bu, veb əlçatanlıq deyil — texniki açıqlıqdır. Veb accessibility, və ya WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) standartı, görmə qabiliyyəti aşağı olan, hərəkət məhdudiyyəti olan, və ya bilişsel fərqli istifadəçilərin saytı eyni dərəcədə istifadə edə bilməsidir. Azərbaycanda bu mövzu hələ ki yan keçilir, lakin bir-iki il ərzində hüquqi və biznes tələbinə çevriləcək. Bu yazıda nə üçün indi başlamaq lazımdır.

Niyə indi vacibdir — üç səbəb

  1. Hüquqi cəbhə yaxınlaşır. Avropa Birliyi 2025-də EAA (European Accessibility Act) qüvvəyə saldı — üzv ölkələrdə kommersial saytlar WCAG-AA tələbinə tabe oldu. Azərbaycan müqavilələri, ixrac sektoru, gələn turist sektoru üçün bu nümunə dövləti formada da qəbul ediləcək.
  2. SEO siqnalı. Google əlçatandır saytları sıralamada üstün tutur. Aksesibility = semantic HTML = SEO. İkisi paraleldir.
  3. İstifadəçi bazası. Azərbaycanda 250 000+ insan görmə məhdudiyyəti ilə yaşayır. Yaxın gələcəkdə qocalan əhalinin 15-20%-i klassik web təcrübəsi keçirməyə çətinlik çəkəcək.

WCAG nədir və hansı səviyyəni hədəf almaq

WCAG üç səviyyə müəyyən edir:

  • A — minimum şərt. Sayt heç olmasa qismən istifadə oluna bilir.
  • AA — orta səviyyə. Beynəlxalq və yerli hüquqi tələblərin standart hədəfi.
  • AAA — yüksək. Çox bahalı, çox dəfə kontekstə görə əlavə fayda vermir.

Praktiki hədəf: WCAG-AA. Bütün yeni saytlar bu səviyyəyə hədəflənməlidir.

WCAG-AA-ya çatmaq üçün 10 ən vacib yoxlama

  1. Rəng kontrastı — mətn və fon arasında nisbət 4.5:1 (normal mətn) və ya 3:1 (böyük mətn). Pulsuz alət: WebAIM Contrast Checker.
  2. Klaviatura naviqasiyası — bütün interaktiv elementlərə Tab klavişi ilə çatmaq mümkün olmalıdır. Sayt üzərində mausun olmadığını fərz edin.
  3. Focus indicator — Tab ilə hərəkət edəndə hansı element fokusdadır görünməlidir. Defolt brauzer fokus üslubu işləyir; bunu “gözə xoş gəlmir” deyə silmək WCAG pozur.
  4. Şəkillər üçün alt mətn — hər anlamlı şəkil alt atribut tələb edir. Dekorativ şəkillər üçün alt="". Anlamlı şəkillər üçün təsvir.
  5. Semantic HTML — h1, h2, h3 düzgün ardıcıllıqla. div çevrilmiş button əvəzinə real button. List üçün ul/ol.
  6. Form etiketləri — hər input üçün label atributu. “Placeholder” label yerini tutmur.
  7. Sayt başlığı — hər səhifədə unikal və mənalı title.
  8. Mətnin ölçü dəyişikliyi — istifadəçi mətni 200% böyütsə, sayt sıçramamalıdır.
  9. Animasiya nəzarəti — avtomatik animasiyalar olmamalıdır və ya “prefers-reduced-motion” respekt edilməlidir.
  10. Dilin elanı — html tag-da lang="az" atributu. Səhifə daxilində dil dəyişəndə span lang="en".

Avtomatik vs manual yoxlama

Pulsuz alətlər (axe DevTools, WAVE) Lighthouse-a daxil olan Accessibility ballarını ölçür — lakin bu, tam yoxlama deyil. Avtomatik alətlər WCAG-AA pozulmalarının yalnız 40–50%-ini tutur. Qalanı manual yoxlamadır:

  • Klaviatura ilə naviqasiya — saytı tək Tab klavişi ilə işlədin
  • Screen reader testi — NVDA (pulsuz, Windows), JAWS, VoiceOver (macOS)
  • Yüksək kontrast rejimi — Windows-da High Contrast mode
  • 200% böyüdülmə testi — sayt hələ də istifadə oluna bilir mi

Yerli kontekstdə spesifik problemlər

Azərbaycan saytlarında ən çox təkrarlanan WCAG pozuntuları:

  • Modal pəncərələrdə focus trap yoxdur — Tab klavişi modaldan çıxır, screen reader istifadəçi itir
  • Hamburger menyu yalnız müas ilə işlənir, klaviatura ilə açılmır
  • Şəkillərdə alt mətn boşdur və ya “şəkil 1”, “image-001.jpg”
  • Form xəta mesajları yalnız rənglə göstərilir (qırmızı border), screen reader-ə bildirilmir
  • Skip-to-content link yoxdur — screen reader istifadəçi hər səhifədə menyu strukturunu sıfırdan keçməli olur

Veb əlçatanlıq layihəyə nə qədər əlavə xərc gətirir

Mövcud sayt WCAG-AA-ya gətirilmək istəyilir — orta xərc:

  • Audit — 800–1 500 AZN (2–3 günlük iş)
  • Düzəlişlər — 1 500–4 000 AZN (problemlərin miqyasından asılı)

Sıfırdan WCAG-AA tələbi ilə yeni sayt qurulursa, əlavə xərc sıfırdır və ya minimaldır (5–10% layihə xərcinə əlavə). Bu, əvvəldən qurulanda azdır, sonradan tutulanda bahalıdır.

Niyə hələ də atılır

Yerli bazarda əksər agentlik və müştəri accessibility-ni yan keçir. Səbəblər:

  • “Bizim auditoriyada görmə məhdudiyyəti olan istifadəçi yoxdur” — yanlış fərziyə
  • “Sonra əlavə edərik” — sonradan əlavə etmək ilk dəfə qurmaqdan baha çıxır
  • “Hüquqi tələb yoxdur” — yaxın 2-3 ildə olacaq, və sayt yenidən qurulmalı olacaq
  • “Dizayn ilə çarpışır” — pasiv əksdir, ehtiyatla qurulan dizayn WCAG-AA ilə razıdır

İlk addım — pulsuz audit

Saytınızı bu üç pulsuz alətlə özünüz test edin: WAVE (wave.webaim.org), axe DevTools (Chrome extension), və Lighthouse Accessibility kateqoriyası. Hər biri 5 dəqiqədir. Çıxan problemlərin yarısı 1-2 saatlıq işdir. Qalan yarısı planlanmış müəyyən layihədir.

Accessibility “bonus” deyil. Yerli bazarda 2026-cı il itibarı ilə hələ də fərq yaradan bir keyfiyyət siqnalı­dır. Qaynaq-da hər müştəri saytı WCAG-AA tələbi ilə qurulur — bu, ayrıca xidmət deyil, baza standartdır. Çünki sonradan əlavə etmək ilk gündə qurmaqdan üç dəfə baha çıxır.